پایگاه خبری و تحلیلی سپیدار آنلاین

استاد دانشکده مهندسی نقشه‌برداری دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی با اشاره به تأثیرگذاری جشنواره امیرکبیر بر ارتباط استاد، دانشجو و کارفرما یادآور شد: یک شبکه همکاری پس از جشنواره لازم است که در آن کارفرماهای شرکت‌کننده مسائل جدید مطرح و اساتید دانشجویان دوره‌های بعد را به سمت همان کارفرماها هدایت کنند.
محمدرضا ملک درباره اینکه چه زمانی یک پایان‌نامه به حل مسئله صنعت یا جامعه منجر می‌شود، اظهار کرد: یک پایان‌نامه زمانی واقعاً به حل مسئله منجر می‌شود که از همان ابتدا با یک نیاز واقعی و نه با یک موضوع آزمایشگاهی یا فرضی تعریف شده باشد. زمانی که یک مسئله ذهنی و یا آزمایشگاهی است نیز باید تلاش کرد که به‌گونه‌ای ارتباط آن با صنعت توجیه شود.وی افزود: همچنین داده‌های پشتیبان، فرض‌های انجام‌شده، رویکرد حل آن و سایر نیازمندی‌های اساسی یک پایان‌نامه همگی باید بر اساس مقدورات و واقعیت ارائه و یا استفاده شوند.ملک ادامه داد: این تفاوت ظریف اما بنیادی است. در کشورهایی مانند آلمان این پیوند اغلب از طریق ساختارهای نهادینه‌شده مانند قراردادهای رسمی صنعت با دانشگاه، حضور کارفرما در کمیته راهنمایی یا برعکس حضور استاد راهنما در صنعت و ارسال مستمر نیازمندی‌ها به دانشگاه، شکل می‌گیرد.استاد دانشکده مهندسی نقشه‌برداری دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی بیان کرد: پایان‌نامه‌های کاربردی موفق در ایران به طور عمده به این دلیل شکل گرفته‌اند که استاد راهنما ارتباط شخصی با یک سازمان یا صنعت داشته و آن ارتباط را به فضای پژوهشی دانشجو تبدیل کرده است. این ظرفیت غیررسمی هنوز در بسیاری از دانشگاه‌های ما وجود دارد.وی در پاسخ به اینکه فاصله میان نیاز واقعی صنعت و موضوعات انتخابی دانشجویان از کجا ناشی می‌شود، افزود: درباره فاصله میان نیاز صنعت و موضوع انتخابی دانشجو، چند موضوع مهم قابل شناسایی است. اول اینکه دانشجو معمولاً موضوع را بر اساس منابع موجود یعنی مقالات، کتب و تجربیات خودش و تیم راهنما انتخاب می‌کند، دوم، نظام ارزیابی رساله دکترا به طور خاص و عموم پایان‌نامه‌ها در ایران هنوز مبتنی بر نشر مقاله به‌ویژه با نمایه ISI متمرکز است.وی مطرح کرد: این مسئله نه به‌خاطر الزام قوانین بلکه به خاطر محاسن دیگر آن برای استاد و دانشجو رخ می‌دهد. این معیار، دانشجو و استاد را به سمت موضوعاتی می‌کشد که انتشارشان ساده‌تر باشد و نه موضوعاتی که مسئله‌ای را حل می‌کنند.ملک با اشاره به سومین علت گفت: مسئله‌های صنعت اغلب مبهم، چندوجهی و فاقد داده منظم هستند. قالب‌بندی آنها به شکل یک پایان‌نامه قابل دفاع نیاز به تجربه دارد که دانشجو آن را در اختیار ندارد و استاد هم وقت کافی برای انتقالش ندارد.استاد دانشکده مهندسی نقشه‌برداری خاطرنشان کرد: در کنار این نقدها، واقع‌بینانه باید گفت که گام‌هایی مانند اجباری شدن همکاری با صنعت در برخی رشته‌ها، رشد شتاب‌دهنده‌ها و افزایش پروژه‌های تحقیقاتی مشترک نشانه‌هایی از تغییر هستند. بنابراین معتقدم فاصله واقعی است، ولی فاصله غیرقابل کاهش نیست.وی در خصوص حمایت نظام ارزیابی دانشگاه‌ها از پژوهش‌های کاربردی، اظهار کرد: نظام ارزیابی دانشگاه‌ها در ایران از پژوهش‌های کاربردی حمایت می‌کند، اما این حمایت به نظر من به اندازه کافی به شکل متوازن نیست.وی ادامه داد: در سال‌های اخیر شاهد تغییراتی در این مسیر بوده‌ایم؛ مثلاً ارزیابی استادان با شاخص‌هایی نظیر تعداد قراردادهای صنعتی یا تغییرات در مقررات ارتقای اعضای هیئت علمی و یا تشویق‌های دانشجویی برای انجام این‌گونه پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها که حاکی از آگاهی از مسئله است.
ملک تصریح کرد: اما در عمل، وزن این شاخص‌ها در مقایسه با انتشار مقاله در مجلات ISI یا Scopus همچنان ناچیز است. استادی که ۱۰ قرارداد صنعتی موفق داشته باشد ولی مقاله کمتری چاپ کرده باشد، در فرآیند ارتقا یا ارزیابی سالانه همچنان ممکن است رتبه پایین‌تری بگیرد.این استاد راهنما خاطرنشان کرد: دانشجویی که رساله‌اش منجر به محصول تجاری‌سازی‌شده، اما مقاله ISI نداشته باشد، ممکن است در دفاع با چالش مواجه شود. به عبارت دیگر، حمایت وجود دارد، اما همچنان حاشیه‌ای است.ملک ادامه داد: مشکل دیگر این است که معیارهای ارزیابی پژوهش کاربردی هنوز به خوبی تعریف نشده‌اند. چگونه می‌توان اثرگذاری یک طرح کاربردی را در مقایسه با یک مقاله علمی سنجید؟ آیا یک نرم‌افزار تحویلی به سازمان برابر با یک مقاله Q۱ است؟ این سؤالات هنوز پاسخ روشنی در نظام ارزیابی ما ندارند و در غیاب معیار شفاف، سیستم به سمت آنچه قابل شمارش‌تر و بین‌المللی‌تر است، یعنی مقاله ISI، متمایل می‌شود.وی گفت: در نتیجه، حمایت وجود دارد ولی ناکافی است و تا زمانی که وزن واقعی در نظام ارزیابی نیابد، پژوهش کاربردی همچنان گزینه دوم باقی خواهد ماند.این استاد دانشگاه درباره حفظ نقش کارفرما از مرحله تعریف تا اجرای نتایج پایان‌نامه عنوان کرد: حفظ نقش کارفرما از ابتدا تا انتها یکی از چالش‌های اصلی پایان نامه ها و رساله‌های کاربردی است، چرا که در بسیاری از موارد این نقش پس از تعریف اولیه موضوع رنگ می‌بازد و کارفرما تا زمان تحویل نهایی غایب می‌شود. این غیبت معمولاً به دلیل فشار کاری، فقدان انگیزه مالی یا اداری و نبود ساختار رسمی برای پیگیری است.
وی افزود: نخستین گام این است که موضوع پایان‌نامه در قالب یک قرارداد یا تفاهم‌نامه رسمی میان دانشگاه، دانشجو و کارفرما تعریف شود. این سند باید شامل تعریف دقیق مسئله، خروجی‌های مورد انتظار، مراحل زمان‌بندی‌شده و نقش هر طرف باشد. حتی اگر قرارداد مالی نباشد، وجود یک سند مکتوب که مسئولیت‌ها را مشخص کند، کارفرما را متعهدتر نگه می‌دارد.استاد دانشکده مهندسی نقشه‌برداری دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی ادامه داد: دومین عامل، برگزاری جلسات مرحله‌ای و منظم با حضور کارفرماست. این جلسات باید فرصتی برای بازخورد، اصلاح مسیر و تصمیم‌گیری مشترک فراهم کنند. تجربه نشان داده که وقتی کارفرما در مراحل میانی درگیر نباشد، خروجی نهایی با انتظارات او فاصله می‌گیرد و احتمال اجرا کاهش می‌یابد.ملک در ادامه بیان کرد: سومین نکته این است که خروجی پایان‌نامه باید از همان ابتدا با نیاز عملیاتی کارفرما تطبیق داده شود. نقش استاد راهنما در این فرآیند محوری است. استاد باید پل ارتباطی میان دانشجو و کارفرما باشد و زبان هر دو طرف را بفهمد تا انتظارات را قابل اجرا کند.استاد دانشکده مهندسی نقشه‌برداری دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی افزود: در بسیاری از موارد، کارفرما نیاز خود را به زبان فنی بیان نمی‌کند و استاد باید آن را به مسئله پژوهشی قابل حل ترجمه کند.وی درباره شاخص‌های یک پایان‌نامه کارفرمامحور موفق اظهار کرد: سنجش موفقیت یک پایان‌نامه کارفرمامحور علاوه بر معیارهای رایج در ارزیابی یک پایان نامه و رساله معمولی، معیارهای دیگری را نیز باید دخالت داد. مهمترین شاخص، کاربردی و به‌کارگیری است. یعنی دادن جواب مثبت به سؤال‌هایی از قبیل آیا کارفرما نتایج را اجرا کرده، برنامه‌ریزی کرده، یا حداقل تصمیمی بر مبنای آن گرفته است.وی با بیان اینکه ارزیابی کارفرما باید به‌صورت ساختارمند و مستقل انجام شود، عنوان کرد: همچنین یک شاخص تکمیلی، پیوستگی رابطه است. به بیان دیگر، آیا در صورت وجود پشتیبانی مالی این پارسا منجر به قرارداد پژوهشی بعدی، استخدام دانشجو، یا همکاری پایدار خواهد شد.

ملک با اشاره به مهمترین چالش‌ها در راهنمایی پایان‌نامه‌های کارفرمامحور یادآور شد: مهمترین چالش در راهنمایی پایان‌نامه‌های کارفرمامحور، فقدان نظام پشتیبانی مستمر در همه مراحل است. نه دانشگاه و نه سازمان کارفرما معمولاً ساختار روشنی برای پیگیری، هماهنگی و رفع موانع اجرایی در اختیار استاد یا دانشجو قرار نمی‌دهند. این پایان‌نامه‌ها به تلاش فردی استاد راهنما برای ایجاد پل میان دو دنیای متفاوت وابسته می‌مانند، بدون اینکه زیرساخت نهادی برای آن وجود داشته باشد.وی ادامه داد: چالش دیگر، نبود نظام تشویقی مؤثر است. در ارزیابی ارتقای اساتید و سنجش فعالیت پژوهشی، تفاوت معناداری میان راهنمایی این پایان‌نامه‌ها و پایان‌نامه‌های آزمایشگاهی یا نظری سنتی گذاشته نمی‌شود.ملک در ادامه افزود: زمان، انرژی و ریسک بیشتری که استاد صرف هماهنگی با کارفرما، تطبیق نیاز واقعی با چارچوب علمی و مدیریت انتظارات دو طرف می‌کند، در امتیازات منعکس نمی‌شود. در نتیجه، انتخاب این مسیر برای بسیاری از اساتید از نظر حرفه‌ای توجیه‌پذیر نیست و انگیزه لازم برای ادامه آن کاهش می‌یابد.استاد دانشکده مهندسی نقشه‌برداری دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی، با اشاره به تأثیرگذاری جشنواره امیرکبیر بر ارتباط استاد، دانشجو و کارفرما یادآور شد: جشنواره امیرکبیر رویدادی مثبت ولی مقطعی است. جشنواره باید نقطه شروع و نه پایان باشد. یک شبکه همکاری پس از جشنواره لازم است که در آن کارفرماهای شرکت‌کننده مسائل جدید مطرح کنند و اساتید دانشجویان دوره‌های بعد را به سمت همان کارفرماها هدایت کنند.وی ادامه داد: کارفرماهایی که واقعاً درگیر فرایند پژوهش بوده‌اند باید به‌عنوان شرکای معتبر شناسایی، ثبت و تشویق شوند تا انگیزه حضور مجدد داشته باشند. برای دانشجویان برگزیده، یک گرنت کوچک پیگیری منطقی است تا خروجی پایان‌نامه به مرحله توسعه یا پیاده‌سازی واقعی برسد. از این رو معیار موفقیت جشنواره این است که چند درصد از پایان‌نامه‌های برگزیده دو سال بعد هنوز در سازمان کارفرما استفاده می‌شوند.
وی با اشاره به نقش اتاق بازرگانی و بنیاد ملی نخبگان در تقویت این ارتباط، گفت: به طور دقیق با شرح وظایف قانونی آنها آشنا نیستم. اما در یک نگاه کلی به نظر می‌رسد که اتاق بازرگانی می‌تواند بانک مسئله راه‌اندازی کند. این بانک واسطه ارتباط مسائل با دانشگاه‌ها و وزارت علوم خواهد بود.ملک ادامه داد: در حقیقت به جای ارتباط مستقیم هر دستگاه و بخش صنعتی با وزارت علوم و یا دانشگاه، این بانک واسط خواهد شد. اتاق می‌تواند وظیفه به‌روزرسانی منظم و داوری اولیه تا حذف مسائل مبهم یا کلی از آن را عهده‌دار شود.
استاد دانشکده مهندسی نقشه‌برداری دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی، افزود: همچنین بنیاد ملی نخبگان می‌تواند بخشی از بودجه خود را به پایان‌نامه‌های کارفرمامحور تخصیص دهد و پرداخت را مشروط به تأیید مکتوب کارفرما از مشارکت واقعی و استفاده از خروجی کند. این کار وزن این پایان‌نامه‌ها را در نظام ارزیابی دانشگاه بالا می‌برد. در یک کلام، هر نهادی باید نقش میانجی و مشوق را ایفا کند.این استاد راهنما در پاسخ به اینکه اگر فقط یک تغییر در ارتباط دانشگاه و صنعت ایجاد شود، چه پیشنهادی دارید، توضیح داد: اگر فقط یک تغییر ممکن باشد، پیشنهاد من مشوق‌های مالی و غیرمالی مانند امتیازهای خاص و قابل اعتنا برای پارساهای کارفرمامحور را پیشنهاد می‌کنم. البته با تعریف شاخص و معیارهای مشخص و قابل ارزیابی مانند تعریف مکتوب مسئله توسط کارفرما پیش از شروع، حضور نماینده کارفرما در حداقل دو جلسه میانی برای بازخورد و تأیید مکتوب کارفرما پس از دفاع مبنی بر اینکه خروجی قابل استفاده باشد.
ملک در خصوص نقش جهاد دانشگاهی به عنوان متولی جشنواره امیر کبیر و تقویت کننده ارتباط بین دانشگاه و صنعت گفت: جهاد دانشگاهی با اتکا به اهداف اساسنامه‌ای خود در زمینه گسترش تحقیقات برای نیل به خوداتکایی و گسترش طرح‌های کاربردی و نیمه ‌صنعتی از طریق پیوند با مراکز علمی، می‌تواند نقشی فراتر از یک برگزارکننده مقطعی ایفا کند و به بازوی اجرایی اتصال پایان‌نامه‌ها به نیازهای واقعی کشور تبدیل شود.وی ادامه داد: مطابق با وظایف مصوب این نهاد به ‌ویژه در بندهای انجام تحقیقات توسعه‌ای و کاربردی، پیگیری طرح‌ها تا مرحله نیمه‌صنعتی و صنعتی، ارائه خدمات علمی و فنی و همچنین حمایت و جذب دانشجویان و پژوهشگران مستعد بر مبنای شناخت مشکلات واقعی جامعه، جشنواره امیرکبیر بستری راهبردی برای عملیاتی‌سازی این مأموریت‌ها به شمار می‌رود.استاد دانشکده مهندسی نقشه‌برداری دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی، مطرح کرد: پیشنهاد مشخص من این است که جهاد دانشگاهی دبیرخانه این جشنواره را به ساختاری دائمی به عنوان یک قطب و میانگاه ارتباط بین پایان نامه ها و رساله‌ها و نیازهای صنعتی فراهم سازد. این میانگاه با تجمیع نیازهای کارفرمایان و ترجمه آنها به پایان‌نامه‌های مسئله‌محور می‌تواند به حل معضل ارتباط بین این دو کمک رساند.وی تاکید کرد: علاوه بر این ضروری است جهاد دانشگاهی با بهره‌گیری از توان پژوهشکده‌های خود، خروجی‌های برگزیده جشنواره را تا رسیدن به مقیاس نیمه‌ صنعتی و صنعتی، پشتیبانی و پیگیری کند و از رهگذر تجاری‌سازی این دستاوردها، به تحقق وظیفه مهم دیگر خود یعنی مشارکت در ایجاد زمینه اشتغال پایدار برای دانش‌آموختگان و پژوهشگران جوان جامه عمل بپوشاند.گفتنی است دبیرخانه جشنواره ملی امیرکبیر در استان البرز واقع شده است.