پایگاه خبری و تحلیلی سپیدار آنلاین

دکتر حسن بلخاری، استاد دانشگاه تهران و مدیر گروه مطالعات عالی هنر، در همایش ملی «محمد بن حسن کرجی؛ پیشگام مهندسی آب، جبر و ریاضیات در تمدن ایرانی ـ اسلامی» با تبیین جایگاه تمدنی ریاضیات و هندسه در تاریخ اندیشه اسلامی، گسست ارتباط میان علوم و فلسفه را از موضوعات قابل‌تأمل در بررسی علل افول شکوفایی علمی تمدن اسلامی دانست.
دکتر بلخاری در این همایش با اشاره به جایگاه محمد بن حسن کرجی در تاریخ ریاضیات و هندسه ایران اظهار کرد: کرجی از مفاخر بزرگ ریاضیات ایران است و در کنار دانشمندانی همچون خوارزمی، خازنی و بوزجانی، جایگاه مهمی در تاریخ علم دارد. نگاه من در این بحث، نگاهی تمدنی و معطوف به جایگاه ریاضیات و هندسه در قرون اولیه اسلامی و تبیین نسبت میان فلسفه و ریاضیات است.وی با اشاره به تقسیم‌بندی علوم در اندیشه یونان باستان افزود: در این تقسیم‌بندی، ریاضیات، هندسه، موسیقی و نجوم در زمره فلسفه وسطی و در جایگاهی میان طبیعیات و الهیات قرار می‌گرفتند. این جایگاه نشان‌دهنده پیوند عمیق علوم ریاضی با مباحث فلسفی و معرفتی بود.
استاد دانشگاه تهران با استناد به دیدگاه برتراند راسل درباره ریاضیات، آن را یکی از زمینه‌های شکل‌گیری اعتقاد به حقیقت ابدی و عالم معقول دانست و گفت: اشیای ریاضی، مانند اعداد، اگر واقعیتی داشته باشند، در بستر زمان قرار نمی‌گیرند و از همین منظر می‌توان میان ریاضیات، فلسفه و اندیشه‌های عرفانی ارتباط برقرار کرد.
بلخاری با بیان اینکه در یونان باستان سه رویکرد اصلی نسبت به ریاضیات شکل گرفت، توضیح داد: نخستین رویکرد، نگاه کارکردی و برهانی بود که از تالس آغاز شد و با دانشمندانی همچون اقلیدس و ارشمیدس ادامه یافت. رویکرد دوم، نگاه عرفانی به ریاضیات بود که فیثاغورس از پایه‌گذاران آن به شمار می‌رفت و ریاضیات را ابزاری برای تزکیه نفس و شناخت جهان معنا می‌دانست. رویکرد سوم نیز در اندیشه افلاطون شکل گرفت که بر اساس آن، هندسه و ریاضیات می‌توانستند پلی برای هدایت روح از جهان محسوس به جهان معقول باشند.وی در ادامه با تبیین انتقال این رویکردها به تمدن اسلامی اظهار کرد: در این تمدن نیز سه نگاه به ریاضیات قابل شناسایی است؛ نگاه کاربردی در اندیشه دانشمندانی مانند کرجی، نگاه عرفانی در اندیشه اخوان‌الصفا و رویکرد برهانی در اندیشه ابن‌سینا. تفاوت مهم نگاه کرجی در این بود که ارزش ریاضیات و هندسه را در کاربرد عملی آن می‌دید؛ دانشی که بتواند در حل مسائل واقعی، از جمله حفر چاه و دسترسی به آب، به کار گرفته شود.
مدیر گروه مطالعات عالی هنر با اشاره به پیوند ریاضیات، فلسفه، هندسه و معماری در تمدن‌های گذشته، به نمادهای هندسی در اندیشه فیثاغوریان و افلاطون پرداخت و بیان کرد: در نگاه فیثاغوری، عالم نظامی مبتنی بر هندسه الهی است و نمادهایی همچون تتراکتیس، بیانگر ارتباط میان وحدت و کثرت در ساختار جهان هستند.بلخاری در بخش دیگری از سخنان خود، با طرح این پرسش که آیا حملات برخی جریان‌های فکری به فلسفه، موجب جدایی ریاضیات و دیگر علوم از فلسفه شده است، گفت: باید بررسی کرد که آیا این گسست در به حاشیه رفتن علوم و کاهش جایگاه طبیعت‌نگری در تمدن اسلامی مؤثر بوده است. در دوره‌ای که دانشمندانی چون کرجی، خازنی و بوزجانی ظهور کردند، شکوفایی علمی چشمگیری وجود داشت؛ اما این روند پس از مدتی فروکش کرد و این مسئله نیازمند بررسی جدی از منظر تمدنی است.
وی افزود: پرسش اساسی این است که چرا فلسفه به‌تدریج به حوزه الهیات محدود شد و بخش مهمی از علوم در حاشیه قرار گرفتند. این موضوع از جمله مسائلی است که در بررسی علل افول دوران طلایی تمدن اسلامی باید مورد توجه قرار گیرد.استاد دانشگاه تهران همچنین با اشاره به روایتی از امام جعفر صادق(ع) درباره واژه یونانی «کاسموس» و معنای آن گفت: تمدن اسلامی در مواجهه با میراث یونان، نگاهی همراه با تواضع و در عین حال انتقادی داشت. در این روایت، عالم با مفهوم زینت و زیبایی معرفی شده است؛ مفهومی که بر نظم، استحکام و زیبایی آفرینش دلالت دارد.بلخاری در پایان با ابراز تأسف از اینکه شخصیت‌هایی مانند کرجی در تمدن اسلامی امتداد و تکثیر نیافتند، اظهار کرد: این مسئله موجب شد در دوره‌های بعد، فاصله‌ای میان جامعه اسلامی و دانش به معنای علم تجربی ایجاد شود.